Brief #147 - okładka

Satelity z drewna i pociąg zasilany biometanem

W Lagos lokalna organizacja Justice and Empowerment Initiative współpracuje z C40 Cities Climate Leadership Group, ucząc mieszkańców, jak budować zasilane energią słoneczną panele i latarnie uliczne oraz ekologiczne toalety kompostujące. Tymczasem w Wielkiej Brytanii powstał projekt pociągu o nazwie BioUltra, napędzanego wyprodukowanym z ludzkich odchodów biometanem, który mógłby zastąpić tramwaje i pociągi miejskie. Gaz ten może być również produkowany z odchodów zwierzęcych i resztek żywności.

Japońska firma Sumitomo Forestry we współpracy z Uniwersytetem w Kioto opracuje pierwsze zbudowane z drewna satelity, które podczas ponownego wejścia w atmosferę ulegną całkowitemu spaleniu bez uwalniania szkodliwych substancji. Pozwoli to ograniczyć liczbę kosmicznych śmieci oraz drobnych cząsteczek tlenku glinu, które powstają podczas spalania tradycyjnych satelitów i przez wiele lat unoszą się w górnych warstwach atmosfery.

Wykonane ze szkodliwych tworzyw sztucznych i związków chemicznych fajerwerki nie tylko zanieczyszczają grunt, lecz także poważnie wpływają na jakość powietrza, którym oddychamy. W najnowszym raporcie Federalnej Agencji Ochrony Środowiska stwierdzono, że w Niemczech w wyniku korzystania ze sztucznych ogni każdego roku trafia do atmosfery ponad 2 tys. t pyłu zawieszonego – z czego 75% powstaje podczas nocy sylwestrowej – oraz 10 tys. t plastiku i innych niebezpiecznych odpadów. Rozwiązania bardziej przyjazne środowisku to korzystanie podczas pokazów z dronów i laserów, jak dzieje się np. w Korei Południowej.

Owady jako alternatywne źródło pożywienia

Zastosowanie genetycznego metkowania (DNA barcoding) może pomóc w ochronie owadów i tradycji kulinarnych (spożywanie owadów jest popularne w wielu społecznościach na świecie). Na wydziale genetyki Uniwersytetu w Stellenbosch sekwencjonuje się DNA zebranych w Republice Południowej Afryki owadów, aby stworzyć ich genetyczny kod kreskowy. Informacje te, wraz z rodzajem i nazwą zwierząt, są dodawane do takich baz danych jak Consortium for the Barcode of Life. Z racji słabo rozwiniętej taksonomii owadów w RPA dokładne poznanie skali utraty różnorodności biologicznej jest szczególnie trudne. Według niektórych szacunków nawet 40% gatunków owadów na świecie może wyginąć w nadchodzących dziesięcioleciach – głównie z powodu utraty siedlisk związanej z przekształcaniem gruntów dla rolnictwa, a także urbanizacji i stosowania pestycydów.

W ostatnich latach hodowlę owadów w celach spożywczych wielokrotnie przedstawiano jako kolejną dążącą do równowagi klimatycznej rewolucję żywieniową w państwach świata zachodniego. W porównaniu z produkcją wołowiny i jagnięciny owady potrzebują znacznie mniejszych zasobów i wytwarzają mniej gazów cieplarnianych. A jednak nadal nie są jedną z popularnych składowych menu. Według MacKenzie Wade, doktorantki na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Barbara, „wiedza kulturowa o owadach, którą od najmłodszych lat otrzymujemy, jest oczywista: owady to szkodniki i nosiciele chorób”. Tymczasem „owady dostarczają wielu składników odżywczych niezbędnych w diecie wegetariańskiej, takich jak żelazo, białko i witamina B12” – dodaje Wade.

Żółwiak szanghajski i nowe gatunki zwierząt

Po prawie pięciu latach bardzo dokładnych badań głębi Oceanu Atlantyckiego naukowcy odkryli przynajmniej 12 nieznanych gatunków mchów, mięczaków i koralowców. Międzynarodowi badacze biorący udział w projekcie Atlas ostrzegają, że nowo poznanym zwierzętom mogą zagrażać zmiany klimatyczne, a do 2100 r. ocieplenie oceanów, zakwaszenie wody i zmniejszająca się ilość żywności znacznie zmienią i ograniczą dostępność odpowiednich dla gatunków głębinowych siedlisk.

Poświętnikowate z Nowej Gwinei, wodorosty z Falklandów i nowy gatunek małpy zamieszkującej wygasły wulkan w Birmie należą do 503 gatunków na nowo zidentyfikowanych przez naukowców z Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. W 2020 r. prace w muzeum polegały na opisywaniu gatunków wcześniej nieznanych nauce i dotyczyły m.in. nazewnictwa nowych porostów, os, wąsonogów i niewielkich tarantul. Opisano również płaza Oedipina ecuatoriana – znanego z tylko jednego okazu zebranego ponad 100 lat temu i przechowywanego w londyńskim muzeum. Płazy te żyją w lasach deszczowych i oddychają przez skórę.

W jeziorze Dong Mo w Wietnamie zaobserwowano samicę żółwiaka szanghajskiego (o wadze 86 kg) i jest to jedyna znana żyjąca samica tego gatunku na świecie. Z kolei jedyny znany samiec żółwiaka szanghajskiego przebywa w zoo w Suzhou w Chinach. Naukowcy liczą, że uda się rozmnożyć zwierzęta i uratować ten gatunek przed wyginięciem. W jeziorze Dong Mo zaobserwowano również innego żółwia, ważącego ok. 130 kg, a ekolodzy mają nadzieję, że może to być kolejny samiec żółwiaka szanghajskiego.

Zdrowie psychiczne osób, które przeżyły powodzie

Według wyników badań przeprowadzonych przez naukowców z Uniwersytetu w Yorku i organizację Centre for Mental Health mieszkańcy Wielkiej Brytanii, którzy przeżyli powódź, są dziewięciokrotnie bardziej narażeni na długotrwałe problemy ze zdrowiem psychicznym niż ogół populacji. Najczęściej zgłaszanymi dolegliwościami są zespół stresu pourazowego (PTSD), zaburzenia lękowe oraz depresja. Podczas ulewnego deszczu ofiary powodzi odczuwają niepokój, stres, złość i wahania nastrojów, mają także koszmary, problemy ze snem i ataki paniki. Chętniej sięgają wtedy po alkohol oraz nadużywają leków na receptę i antydepresantów.

Jak ostrzega UNESCO, do 2040 r. osuwanie się i zapadanie gruntów może dotknąć 19% światowej populacji. Działalność człowieka – zwłaszcza intensywne wydobycie wód gruntowych na potrzeby rolnictwa – w połączeniu z suszą, coraz większą liczbą ludności i rosnącym poziomem mórz naraża nadmorskie miasta na dotkliwe powodzie. Osiadanie gruntów powoduje, że np. 25% powierzchni Holandii znajduje się obecnie poniżej poziomu morza. Najbardziej narażone na zmiany są płaskie regiony przybrzeżne, a także ośrodki miejskie i rolnicze położone w klimacie suchym.

Powodzie rzeczne zwiększają globalne rozprzestrzenianie się plastiku, a najbardziej zanieczyszczone nim regiony mają zwykle najmniejszą liczbę zabezpieczeń przeciwpowodziowych. W Bangladeszu wezbranie wód o niewielkim nasileniu może doprowadzić do 40-krotnego wzrostu rozprzestrzeniania się plastiku w porównaniu z sytuacją, gdy powódź nie występuje.

Granice – konflikt i dyplomacja

Hiszpania i Wielka Brytania zawarły porozumienie, na mocy którego Gibraltar dołączył do strefy Schengen, a kontrolę nad jego granicami przejął rząd w Madrycie. Obywatele państw Unii Europejskiej, którzy zechcą znaleźć się na terytorium Gibraltaru, nie będą podlegać kontrolom paszportowym. Mają one natomiast obowiązywać Brytyjczyków, którzy, aby dotrzeć na Gibraltar przez jego lotnisko i port morski, będą musieli skorzystać z przejścia granicznego w strefie Schengen. Podczas czteroletniego okresu przejściowego Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej, zwana Frontex, będzie patrolować oba punkty graniczne.

W wyniku Brexitu między Irlandią Północną a pozostałą częścią Wielkiej Brytanii powstała granica celna i regulacyjna. Nowe przepisy obejmują punkty kontroli granicznej, konieczność zgłoszeń celnych oraz obecność urzędników, którzy sprawdzają, czy przesyłki są zgodne z przepisami Unii Europejskiej.

Sudańskie wojsko odzyskało kontrolę nad ziemiami wzdłuż granicy państwa, które zostały przejęte przez etiopskich rolników. Napięcie między dwoma państwami wzrosło w spornym obszarze Al-Fashqa, między północno-zachodnim regionem Amhara w Etiopii a sudańskim stanem Al-Kadarif. Etiopscy rolnicy uprawiają tam żyzną ziemię, do której rości sobie prawo Sudan. Nowe walki wybuchły w listopadzie 2020 r., kiedy rząd Etiopii wysłał wojska do sąsiedniego regionu Tigraj w ramach akcji wymierzonej w lokalne władze. Ok. 50 tys. etiopskich uchodźców przedostało się wtedy przez granicę, aby uciec przed walkami.

Południowy Korytarz Gazowy i ropa z Kambodży

Azerbejdżan rozpoczął eksport gazu ziemnego do Europy za pośrednictwem Południowego Korytarza Gazowego, co pomoże Unii Europejskiej zmniejszyć zależność energetyczną od Rosji. Obecnie ok. jedna trzecia dostaw gazu ziemnego trafiającego na europejski rynek pochodzi z Federacji Rosyjskiej. Budowa liczącego ponad 3 tys. km Południowego Korytarza Gazowego kosztowała 33 mld dol. i trwała siedem lat. Gaz, pompowany ze złoża Shah Deniz na Morzu Kaspijskim, płynie do Włoch, Grecji i Bułgarii. Przez najbliższe 25 lat Azerbejdżan będzie wysyłał do Europy 10 mld m³ gazu rocznie.

Wbrew amerykańskim apelom o zmniejszenie zależności od rosyjskich dostaw energii Serbia oficjalnie uruchomiła swój odcinek połączenia gazowego zwanego Turkish Stream, które łączy Rosję z Turcją. Do tej pory Serbia odbierała rosyjski gaz połączeniami biegnącymi przez Węgry i Ukrainę, a 400-kilometrowy odcinek gazociągu Turkish Stream pozwoli jej otrzymywać dodatkowe dostawy gazu z Rosji.

Kambodża rozpoczęła pierwsze w swojej historii wydobycie ropy naftowej ze złóż odkrytych w 2004 r. w Zatoce Tajlandzkiej przez amerykańską firmę Chevron. Produkcja utknęła jednak w martwym punkcie, ponieważ rządowi i firmie nie udało się osiągnąć porozumienia o podziale przychodów. Obecnie ropa jest wydobywana przez singapurską firmę naftowo-gazową KrisEnergy na zachód od Preah Sihanouk – przybrzeżnej prowincji Kambodży. Władze państwa szacują przychody z pierwszej fazy projektu na ok. 500 mln dol., a złoża ropy naftowej – na setki milionów baryłek.

Wybory w Afryce w 2020 r. – protesty i akty przemocy

W 2020 r. w 16 państwach Afryki odbyły się wybory. Jednocześnie w wielu miejscach doszło do aktów przemocy i protestów społecznych, a przywódcy zmienili przepisy prawne, aby pozostać przy władzy, i prześladowali przedstawicieli opozycji. Pod koniec grudnia 2020 r. odbyły się wybory prezydenckie w Republice Środkowoafrykańskiej, od lat pogrążonej w kryzysie i targanej niepokojami społecznymi. Zbrojni rebelianci atakowali lokale wyborcze i niszczyli urny z głosami.

Pierwsza tura wyborów prezydenckich została przeprowadzona w Nigrze. Mohamed Bazoum, były minister spraw zagranicznych i spraw wewnętrznych oraz kandydat partii rządzącej, nie zdobył wymaganych 50% głosów, aby przejąć władzę od prezydenta Mahamadou Issoufou, który ustąpi po dwóch pięcioletnich kadencjach. Druga tura wyborów odbędzie się w lutym 2021 r. Od uzyskania niepodległości w 1960 r. (wcześniej była to kolonia francuska) w Nigrze doszło do czterech zamachów stanu. Bojownicy lojalni wobec Al-Kaidy oraz IS cały czas działają na zachodniej granicy Nigru z Mali i Burkina Faso.

Napięcie związane z wyborami prezydenckimi rośnie w Ugandzie, gdzie wieloletni prezydent Yoweri Museveni zmienił konstytucję, aby ponownie kandydować. Z kolei jego rywal i przedstawiciel opozycji Bobi Wine (jego pełne nazwisko to Robert Kyagulanyi Ssentamu) jest regularnie aresztowany przez władze. Przemoc w Ugandzie nasiliła się w listopadzie 2020 r. po zatrzymaniu Wine’a i zwolnieniu go za kaucją. W ogólnokrajowych protestach zginęło co najmniej 50 osób. Eksperci ostrzegają, że w dniu wyborów również dojdzie do aktów przemocy.

Łamanie praw człowieka w Turcji i Tajlandii

Tajlandia nie powinna prześladować protestujących obywateli na podstawie przepisów o obrazie majestatu królewskiego – uważa Clément Voule, specjalny sprawozdawca ONZ ds. wolności zgromadzeń. Jak dotąd 37 osobom postawiono zarzuty domniemanych wykroczeń – od noszenia tradycyjnych strojów, co uznano za parodiowanie rodziny królewskiej, po wygłaszanie przemówień o konieczności ograniczenia władzy i bogactwa króla. Przepisy o obrazie majestatu królewskiego nie były stosowane od 2018 r., zostały jednak przywrócone po miesiącach protestów prowadzonych głównie przez młodzież. Każdemu, kto „zniesławia, obraża lub grozi królowi, królowej, następcy tronu lub regentowi”, grozi od trzech do 15 lat więzienia za każde z wniesionych oskarżeń.

Turecki parlament przyjął przygotowaną przez Partię Sprawiedliwości i Rozwoju prezydenta Recepa Tayyipa Erdoğana ustawę, która zwiększy nadzór nad fundacjami i stowarzyszeniami oraz grozi ograniczeniem wolności organizacjom pozarządowym. Na mocy nowej ustawy Ministerstwo Spraw Wewnętrznych może zwracać się do sądów o cofnięcie zgody na działalność wybranym organizacjom oraz zastępować tych członków organizacji, którzy zostaną oskarżeni o terroryzm. Organizacje międzynarodowe również podlegają nowemu prawu. Siedem organizacji społeczeństwa obywatelskiego, w tym Human Rights Association (HRA) i Amnesty International, oświadczyło, że w Turcji oskarżenia o działalność terrorystyczną są arbitralne, a nowa ustawa narusza zasadę domniemania niewinności.