Brief #118 - okładka

Łamanie praw człowieka w Jemenie, Bangladeszu i Zimbabwe

Ponad 150 organizacji broniących praw człowieka apeluje o uwolnienie jemeńskich dziennikarzy Abdela-Khaleqa Amrana, Akrama al-Walidiego, Haretha Hamida i Tawfiqa al-Mansoura skazanych na śmierć przez szyickich rebeliantów Huti. Dziennikarze ostatnie pięć lat spędzili w więzieniu oskarżeni o szpiegostwo na rzecz Arabii Saudyjskiej oraz rozpowszechnianie nieprawdziwych i niekorzystnych – zdaniem Huti – informacji dla Jemenu. Obrońcy praw człowieka uważają zarzuty za sfabrykowane, a sam proces odbył się bez udziału adwokatów osób oskarżonych. Jemen znajduje się na 167. miejscu w raporcie wolności prasy Reporterów bez Granic.

W Bangladeszu w ciągu ostatnich czterech tygodni 22 dziennikarzy zostało aresztowanych na podstawie ustawy Digital Security Act (DSA) [ustawy o bezpieczeństwie cyfrowym], stosowanej przez władze do „kneblowania mediów i ograniczania wolności słowa”, jak uważają obrońcy praw człowieka. Łącznie na podstawie ustawy wniesiono 60 spraw przeciwko ponad 100 osobom. Bangladesz znajduje się na 150. miejscu w raporcie wolności prasy Reporterów bez Granic.

Minister sprawiedliwości Zimbabwe zagroził przeprowadzeniem postępowania karnego wobec trzech przedstawicielek opozycji: posłanki Joany Mamombe oraz działaczek Cecilii Chimbiri i Netsai Marowej, które twierdzą, że zostały aresztowane, a następnie porwane z aresztu i molestowane seksualnie. Według ministra kobiety brały udział w proteście i złamały zasady izolacji.

Amnesty International opublikowała raport z listą państw, które uchwaliły nowe przepisy przeciwko rozpowszechnianiu fałszywych wiadomości (o definicji takich informacji decydują władze). Na liście znalazły się: Azerbejdżan, Węgry, Rosja, Uzbekistan, Kambodża, Sri Lanka, Tajlandia, Tanzania oraz kilka państw Zatoki Perskiej.

Zwierzęta, którym grozi wyginięcie

Planowana budowa odkrywkowej kopalni złota i miedzi na półwyspie Alaska zagraża populacji ok. 10 tys. żyjących tam niedźwiedzi brunatnych, największym na świecie łowiskom łososia oraz lokalnemu przemysłowi przetwórstwa rybnego tworzącemu ok. 14 tys. miejsc pracy. Kopalnia Pebble ma powstać w dorzeczu Zatoki Bristolskiej.

Populacja koali australijskich, wokół planowanej kopalni węgla Shenhua Watermark w Nowej Południowej Walii, spadła o 87% od lat 2012–2013 w wyniku susz, pożarów buszu i chorób wywoływanych bakteriami chlamydia. Jeżeli budowa inwestycji dojdzie do skutku, może pogorszyć i tak trudną sytuację koali oraz być niebezpieczna dla zagrożonych gatunków ptaków: koralicowca królewskiego i papużki ostrosternej.

Polowania prowadzone w niezrównoważony sposób i podczas okresów migracji są niebezpieczne dla dziewięciu gatunków zagrożonych wyginięciem ptaków z rzędu siewkowatych, które każdego roku lecą tysiące kilometrów w kierunku Australii. Wszystkie ptaki korzystają ze wschodnioazjatycko-australijskiej trasy przelotu jednej z dziewięciu znanych tras migracyjnych na świecie. Dwa gatunki kulik syberyjski i biegus wielki są uważane za krytycznie zagrożone wg australijskiego prawa ochrony środowiska. Polowania te zagrażają łącznie ponad 30 gatunkom ptaków z rzędu siewkowatych. 

Rząd Namibii podjął w ubiegłym miesiącu decyzję o odstrzale 10 słoni, aby chronić ludzi i pola uprawne podczas żniw. Zwierzęta zastrzelono po tym, jak zagroziły życiu mieszkańców na północy kraju i zostały uznane za niebezpieczne. Namibia stara się prowadzić zrównoważoną politykę ochrony gatunków takich jak słonie, radząc sobie również z zagrożeniem, jakie stanowią zwierzęta, gdy wkraczają na obszary zamieszkiwane przez ludzi. Według danych rządu populacja namibijskich słoni wzrosła z nieco ponad 7500 w 1995 r. do 24 000 w 2019 r.

Gen szczupłości, spożywanie nabiału i flora bakteryjna jelit

Codzienne spożywanie nabiału zmniejsza prawdopodobieństwo rozwoju nadciśnienia, cukrzycy i związanego z chorobami serca zespołu metabolicznego. Analizę oparto na badaniu 112 922 osób w wieku od 35 do 70 lat z 21 krajów na pięciu kontynentach. Badania trwały dziewięć lat. Regularne spożywanie nabiału miało wpływ na niższe ciśnienie krwi, wskaźnik masy ciała [BMI] i poziom trójglicerydów, mniejszy obwód w talii i lepszy stosunek trójglicerydów do tzw. dobrego cholesterolu i do cukru we krwi.

Naukowcy zidentyfikowali tzw. gen szczupłości, co może wyjaśnić, dlaczego niektórzy ludzie pozostają szczupli bez podejmowania szczególnych wysiłków w tym kierunku. Gen o nazwie ALK znajduje się w podwzgórzu części mózgu, która kontroluje apetyt i sposób spalania tłuszczu. Badanie oparto na danych 47 102 mieszkańców Estonii w wieku od 20 do 44 lat. Badacze „wyłączyli” ten sam gen ALK u much, co spowodowało spadek trójglicerydów w organizmach owadów. „Wyłączenie” genu ALK u myszy wywołało natomiast spadek masy ciała gryzoni. Gen działa na zasadzie zwiększania wydatku energetycznego organizmu przekazuje komórkom tłuszczowym informację, aby spalić więcej tłuszczu a nie na zasadzie tłumienia apetytu. Zmutowana postać genu ALK ma wpływ na rozwój nowotworów u ludzi.

Flora bakteryjna jelit może okazać się kluczem do rozwiązania problemu alergii pokarmowych występujących u człowieka. Badania wskazują na związek między bakteriami jelitowymi a alergiami pokarmowymi. Naukowcy starają się opracować leki, które będą dostarczać bakterie jelitowe od innych dawców, chroniące organizm pacjenta przed szkodliwymi odpowiedziami immunologicznymi na pożywienie. Pierwsze tego typu terapie są już prowadzone.

Sztuczne oko i badania reakcji mózgów zwierząt

Naukowcy z Hong Kong University of Science and Technology opracowali sztuczne oko, które odwzorowuje naturalne zakrzywienie ludzkiej siatkówki. Urządzenie udało się zbudować m.in. dzięki perowskitom – przewodzącym i wrażliwym na światło materiałom stosowanym w ogniwach słonecznych, które mogą być wykorzystywane do tworzenia wyjątkowo cienkich nanodrutów o długości kilku tysięcznych milimetra. Badacze mają nadzieję, że osiągnięcie to pozwoli na budowę robotów dysponujących lepszym zmysłem wzroku oraz wyższej klasy urządzeń protetycznych, pozwalających m.in. na widzenie w ciemności i bez tzw. martwego pola.

Amerykańscy naukowcy nauczyli się kontrolować zachowanie małp, działając na ich mózgi za pomocą fal ultradźwiękowych. Badacze kierowali fale ultradźwiękowe o niskiej częstotliwości w kierunku kory czołowej makaków która kontroluje ruch gałek ocznych i aktywowali w ten sposób niektóre neurony, zmieniając kierunek, zgodnie z którym małpy patrzyły na ekran monitora kontrolnego. Badacze wykorzystali do eksperymentu nieinwazyjne urządzenie podobne do różdżki wysyłającej ultradźwięki. Istnieje możliwość, że taki sposób kontroli mózgu będzie można stosować podczas terapii osób cierpiących na uzależnienia i zaburzenia pracy mózgu.

U badanych myszy zlokalizowano obszar mózgu, który wyłącza odczuwanie bólu. Wcześniej naukowcy uważali, że miejsce to, znajdujące się w ciele migdałowatym, włącza, a nie wyłącza odczuwanie bólu. „Większość wcześniejszych badań koncentrowała się na tych regionach mózgu, które aktywują odczuwanie bólu” powiedziała prof. Fan Wang z Uniwersytetu Duke’a. „Jest jednak tak wiele regionów przetwarzających odczucie bólu, że trzeba byłoby wyłączyć je wszystkie, aby uśmierzyć ból. W przypadku naszych badań jeden ośrodek sam wyłącza odczuwanie bólu”. Odkrycie to może pomóc w opracowaniu nowych leków przeciwbólowych.

Ekonomiczne i psychiczne skutki pandemii u młodzieży

Osoby w wieku 18–34 lat prawdopodobnie najdotkliwiej odczują ekonomiczne skutki pandemii COVID-19: zostaną zwolnione, skierowane na przymusowy urlop i stracą płatne godziny pracy – przewiduje think tank Resolution Foundation, opierając się na badaniach przeprowadzonych w Wielkiej Brytanii. Ponad jedna trzecia osób wieku 18–24 lat już odczuła ekonomiczne skutki pandemii w porównaniu z mniej niż jedną piątą osób w wieku 50–54 lat. Młode osoby mają zbyt małe doświadczenie w pracy i niewielki lub żaden staż pracy, aby uchronić się przed zwolnieniami. Wchodząc na rynek pracy w okresie spowolnienia gospodarczego, ponoszą związane z tym koszty – niższe płace, mniejsze szanse na rozwój i wyższe ryzyko bezrobocia w wieku średnim. Od marca do kwietnia br. zatrudnienie w Stanach Zjednoczonych spadło o 25% wśród pracowników w wieku 2024 lat, o 16% wśród osób w wieku 2029 lat i o 12% wśród pracowników w wieku 50–59 lat.

Zawieszenie zajęć w amerykańskim systemie edukacyjnym pozbawiło ok. 55 mln uczniów bezpośredniego kontaktu z personelem szkolnym, który pomagał młodym ludziom budować poczucie własnej wartości, radzić sobie z presją wieku dojrzewania i traumą związaną z pandemią. Porad i wsparcia można udzielać jedynie w ramach wideorozmów lub rozmów telefonicznych. Według ekspertów pokolenie młodych już przed pandemią doświadczyło gwałtownego wzrostu zachorowań na depresję, stanów lękowych i liczby samobójstw. W Wielkiej Brytanii raport organizacji Prince’s Trust i firmy YouGov wykazał, że 43% osób w wieku 16–25 lat odczuwa zwiększony poziom lęku i poważnie obawia się o perspektywy zatrudnienia. 32% badanych jest przytłoczonych codzienną paniką i niepokojem.

Rola pszczół w produkcji żywności i nowo odkryta strategia trzmieli

W Europie 12 gatunków dzikich pszczół zostało sklasyfikowanych przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody jako krytycznie zagrożone wyginięciem. 52 gatunki są uważane za zagrożone wyginięciem. Pszczoły oraz inne owady zapylające zapylają łącznie 87% wszystkich gatunków roślin i ok. 75% gatunków roślin uprawnych. Oszacowano, że gdyby pszczoły wyginęły, w sklepach byłoby o połowę mniej dostępnych obecnie warzyw i owoców. „Nie moglibyśmy wyżywić populacji ludzkiej, miliardy osób umarłyby z głodu” – podkreśla rolę pszczół Dave Goulson, profesor biologii na Uniwersytecie Sussex. Ponadto pszczoły w znacznym stopniu przyczyniają się do zapylania polnych kwiatów, które stanowią podstawę wielu łańcuchów pokarmowych. Wyginięcie tych owadów doprowadzi do upadku różnorodności biologicznej na Ziemi.

Pszczoły w Londynie padają z powodu zgnilca europejskiego wysoce zakaźnej choroby, którą rozprzestrzeniają głównie pszczelarze, używając tego samego sprzętu do pracy przy różnych ulach. Stolica Wielkiej Brytanii ma największą populację pszczół ze wszystkich miast w Europie i prawdopodobnie na świecie. Do 2019 r. w ogrodach miasta i na dachach budynków zarejestrowano ponad 5500 uli. W 2019 r. World Wide Fund for Nature (WWF) podało, że w Wielkiej Brytanii wg stanu na 2019 r. 17 gatunków pszczół ma status regionalnie wymarłych, 25 gatunków było zagrożonych, a kolejnych 31 gatunków pszczół jest objętych ochroną.

Trzmiele gryzą rośliny, aby przyspieszyć ich kwitnienie średnio o 30 dni. Ta metoda może być ewolucyjną adaptacją, która pozwala owadom na łatwiejsze żerowanie, gdy skończył się już pyłek kwiatowy. Pszczoły wykorzystują swoje ssawki i żuchwy do wycinania w liściach otworów o charakterystycznym, półkolistym kształcie. Nie wiadomo, jak rozwijała się ta technika u trzmieli i dlaczego rośliny reagują na ich ukąszenia, przyspieszając kwitnienie.

Wybory na świecie w czasie pandemii

Mieszkańcy Burundi wybierali 20 maja br. nowego prezydenta, parlamentarzystów oraz władze lokalne. W kraju nie wprowadzono żadnych obostrzeń w związku z wybuchem pandemii, odbywały się również wiece wyborcze. W czasie kampanii miały miejsce liczne akty przemocy: między styczniem a marcem br. lokalna organizacja Ligue Iteka udokumentowała 67 zabójstw, 14 egzekucji bez wyroku sądu, 15 przypadków przemocy ze względu na płeć, 23 przypadki tortur, 204 bezprawne aresztowania i sześć porwań.

Według obserwatorów wyborów podczas głosowania wystąpiły oszustwa (np. wielokrotne głosowanie i głosowanie za osoby nieobecne). W dniu wyborów zablokowano w Burundi dostęp do mediów społecznościowych. Mogli z nich korzystać jedynie użytkownicy sieci VPN. Ustępujący po 15 latach prezydent Pierre Nkurunziza obejmie nowo utworzone stanowisko „najwyższego przewodnika po patriotyzmie” z uprawnieniami decyzyjnymi w kwestiach bezpieczeństwa i jedności narodowej.

Obywatele Beninu wzięli udział w wyborach, z których władze wykluczyły przedstawicieli partii opozycyjnych. Opozycja wezwała Benińczyków do bojkotu głosowania w związku z sytuacją polityczną w kraju i pandemią COVID-19.

W Surinamie opozycja ma zamiar odsunąć od władzy Dési Bouterse’a, pełniącego funkcję prezydenta od 2010 r., przywódcę zamachów stanu i dyktatora z lat 80. i 90., który wydał rozkaz rozstrzelania 15 opozycjonistów w 1982 r. Szanse na pokonanie Bouterse’a w wyborach zmalały jednak w związku z pandemią: wprowadzeniem środków izolacji społecznej i zakazem organizowania wieców wyborczych. Pojawiły się również wątpliwości odnośnie transparentności kampanii oraz procesu głosowania.

W Sri Lance rozwija się kryzys konstytucyjny wybory parlamentarne opóźniają się z powodu pandemii koronawirusa. Prezydent Gotabaya Rajapaksa rządzi państwem razem ze stojącym na czele rządu swoim bratem i byłym prezydentem Mahindą Rajapaksą. Rząd działa bez nadzoru parlamentu, który został rozwiązany w marcu br. Sąd Najwyższy Sri Lanki rozpatruje petycję o zwołanie posiedzenia rozwiązanego już parlamentu.

Wpływ zamrożenia gospodarek na zanieczyszczenie powietrza

Zamrożenie gospodarki i wprowadzenie zasad izolacji społecznej związane z pandemią COVID-19 spowodowało średni dzienny spadek światowej emisji dwutlenku węgla o 17% (z ok. 100 mln t do 83 mln t emisji CO₂ dziennie) w porównaniu ze średnią dzienną z 2019 r. 7 kwietnia br. zanotowano najniższy poziom światowej emisji dwutlenku węgla od 2006 r. Do niższej emisji CO₂ w 43% przyczyniło się ograniczenie transportu naziemnego, w kolejnych 43% – spadek działalności przemysłowej i produkcji energii elektrycznej oraz w 10% – ograniczenie transportu lotniczego. Naukowcy obliczyli, że wpływ ograniczeń związanych z koronawirusem spowoduje średni spadek emisji dwutlenku węgla o 4–7% w 2020 r. w porównaniu z 2019 r. Rozbieżność w danych szacunkowych zależy od tego, jak długo gospodarka będzie zamrożona i jak szybko będzie wracać do stanu sprzed pandemii. 

Badanie to pokazuje, jak bardzo ograniczone w skutkach są nawet najbardziej drastyczne zmiany w indywidualnych zachowaniach ludzi w celu poprawy jakości powietrza. Jedynie systemowe i wspólne działania międzypaństwowe mogą przynieść oczekiwany skutek, czyli zmniejszenie globalnej emisji gazów cieplarnianych. Na przykład jeden długodystansowy lot samolotem w obie strony jednej osoby likwiduje pozytywne dla klimatu rezultaty osiągnięte przez dwie osoby stosujące przez rok dietę wegańską. Najbardziej skutecznym sposobem na ograniczenie swojego śladu węglowego jest rezygnacja z jazdy samochodem – daje to oszczędność w wysokości 2,04 t CO₂ rocznie.