Brief #97 - okładka

Najlepszy rok w historii?

2019 był prawdopodobnie najlepszym rokiem w historii, biorąc pod uwagę dane dotyczące śmiertelności dzieci, stopnia analfabetyzmu dorosłych i zachorowalności. W 1950 r. 27% dzieci umierało przed ukończeniem 15 lat. Teraz jest to ok. 4%. 50 lat temu większość ludzi na świecie była niepiśmienna, a obecnie prawie 90% dorosłych potrafi czytać i pisać. Poziom edukacji kobiet rośnie szczególnie szybko. Maleje liczba zachorowań na polio, ślepotę rzeczną, słoniowaciznę i AIDS. W ostatnich latach średnio każdego dnia kolejne 325 tys. osób otrzymało dostęp do energii elektrycznej, ponad 200 tys. osób uzyskało dostęp do wody, a ok. 650 tys. osób po raz pierwszy skorzystało z internetu. W 1981 r. ok. 42% ludzi na świecie żyło, wydając nie więcej niż ok. 2 dol. dziennie (to granica skrajnego ubóstwa według ONZ). Obecnie ok. 10% ludności świata żyje za nie więcej niż 2 dol. dziennie. „Trzy rzeczy są jednocześnie prawdą. Świat jest znacznie lepszy, świat jest straszny i świat może być znacznie lepszy” – podsumowuje Max Roser, ekonomista.

W 2019 r. majątek netto najbogatszych 500 osób na świecie wzrósł o 25% i wynosi łącznie 5,9 bln dol., czyli o 1,2 bln dol. więcej niż w 2018 r. Według indeksu miliarderów Bloomberga (Bloomberg Billionaires Index) 52 osoby z listy mają mniejszy majątek niż rok temu, m.in. Jeff Bezos, który pozostał jednak najbogatszym człowiekiem świata.

Fundusze inwestycyjne typu ETF (exchange-traded fund) znalazły się wśród 10 funduszy ostatniej dekady, mających największą stopę zwrotu, która zbliżyła się do 2000% w niektórych przypadkach. Jednak eksperci i analitycy ostrzegają, że tak duże zwroty z inwestycji w tzw. fundusze lewarowane mogą się nie powtórzyć w nadchodzącej dekadzie.

Długość życia człowieka

„Naturalna” długość życia ludzi wynosi ok. 38 lat wynika z nowej metody badań długości wieku na podstawie analizy DNA. Jednak postęp w medycynie i zmiany w stylu życia wydłużyły średnią długość życia człowieka. W ostatnich latach naukowcy opracowali tzw. zegary DNA, które pomagają określić, w jakim wieku pojawia się u zwierzęcia specjalny rodzaj zmiany w DNA, zwany metylacją DNA. W badaniu wykorzystano 252 genomy, kompletne sekwencje DNA, różnych gatunków kręgowców. Następnie porównano te genomy z inną bazą danych, zawierającą informacje o długości życia zwierząt. Dzięki temu naukowcy oszacowali długość życia gatunków kręgowców na podstawie miejsca metylacji DNA w 42 określonych genach. Ta metoda pozwala również oszacować długość życia gatunków długowiecznych i wymarłych.

Specjaliści w dziedzinie biologii starzenia się organizmu opisali rzadko rozpoznawaną, ale powszechną chorobę, która w znacznym stopniu przyczynia się do wielu dolegliwości zdrowotnych: chorób serca, cukrzycy, raka, zapalenia stawów, depresji i choroby Alzheimera. Jest to przewlekłe zapalenie, rodzaj podrażnienia o niskim stopniu złośliwości, które oddziałuje negatywnie na ciało człowieka i skraca jego życie. Powstaje, gdy organizm nie jest w stanie „wyłączyć” swojego systemu obronnego i układ odpornościowy cały czas walczy z chorobą, także po jej pokonaniu. Czynnikiem zapalnym takiego stanu może być bakteria lub grzyb, narażenie na kontakt z substancją obcą (np. azbestem) lub pojawienie się choroby autoimmunologicznej. Z wiekiem reakcje odpornościowe człowieka stają się słabsze, co skutkuje we krwi podwyższonym poziomem substancji powodujących stany zapalne.

Zdrowa dieta, ćwiczenia, prawidłowa waga, unikanie stresu i niepalenie papierosów oraz dobry sen pomagają ograniczyć, a nawet odwrócić, negatywne skutki chronicznego stanu zapalnego w organizmie. Ponadto według naukowców kontakt ze sztuką wydłuża życie człowieka. U ludzi w wieku powyżej 50 lat, którzy chodzili do muzeum lub teatru raz w miesiącu, a nawet raz na kilka miesięcy, odnotowano, podczas trwającego 14 lat badania, zmniejszenie ryzyka śmierci o 31%.

Ile spożywamy plastiku?

Człowiek spożywa średnio 5 g plastiku tygodniowo w postaci mikrocząsteczek (głównie w wodzie pitnej), wynika z badania przeprowadzonego przez World Wildlife Fund (WWF). 5 g to waga plastikowej karty kredytowej, nakrętki na butelkę lub pojemność łyżki stołowej. Miesięcznie człowiek spożywa 21 g plastiku – to wielkość 5 kostek kasynowych lub połowa miseczki do ryżu. Rocznie jest to ok. 250 g plastiku, czyli tyle, co wypełniony talerz obiadowy. W ciągu 10 lat jedna osoba spożywa 2,5 kg plastiku, a w ciągu życia – trwającego przeciętnie 79 lat średnio 20 kg plastiku. „Używamy go od dziesięcioleci, ale nadal nie rozumiemy wpływu mikro- i nanocząsteczek plastiku na nasze zdrowie. Wiemy tylko, że go spożywamy i że może on powodować toksyczność” – twierdzi Thava Palanisami z australijskiego Uniwersytetu w Newcastle, który pracował nad badaniem WWF.

We Włoszech otwarto Pejo 3000, pierwszy w Europie ośrodek narciarski wolny od plastiku, położony w Dolinie Słońca (Val di Sole). W schroniskach nie ma plastikowych przedmiotów jednorazowego użytku. Decyzje podjęto, kierując się badaniami włoskich naukowców, z których wynika, że powierzchnia lodowca Forni, jednego z największych lodowców dolinnych we włoskich Alpach, zawiera 131–162 mln cząstek plastiku, które mogły zostać tam przeniesione przez wiatr z odzieży i wyposażenia ludzi.

Garbage Cafe w mieście Ambikapur, w stanie Chhattisgarh, w Indiach oferuje pożywienie za oddanie 1 kg odpadów z tworzyw sztucznych. Zebrany plastik jest wykorzystywany do budowy dróg. Podobne inicjatywy powstają w całym kraju. Według Ministerstwa Środowiska, Lasu i Zmian Klimatycznych w Indiach produkuje się codziennie ok. 25 tys. ton odpadów z tworzyw sztucznych. Ok. 14 tys. ton z nich trafia do odpowiednich służb.

Jak państwa ograniczają dostęp obywateli do internetu?

Część mieszkańców Iranu z ostanów [jednostka podziału administracyjnego] Alborz, Fars, Kurdystan i Zandżan została pozbawiona przez władze państwa dostępu do internetu w związku z zapowiadanymi demonstracjami ulicznymi. Pierwsze protesty wybuchły w Iranie 15 listopada 2019 r. z powodu zapowiadanych przez rząd podwyżek cen paliwa. Już wtedy w prawie całym kraju odcięto internet na sześć dni. Śmierć poniosło wówczas od 304 osób (dane Amnesty International) do nawet 1500 osób (wg Agencji Reutera). Blokada internetu utrudniała protestującym publikowanie w mediach społecznościowych filmów z wydarzeń i uzyskania wiarygodnych raportów dotyczących skali zamieszek. Ok. 75% Irańczyków korzysta codziennie z internetu mobilnego.

Indyjscy operatorzy komórkowi tracą ok. 350 tys. dol. na ​​godz., ponieważ muszą zawieszać usługi internetowe na polecenie rządu. To reakcja na protesty przeciwko nowej ustawie o obywatelstwie i wprowadzeniu Krajowego Rejestru Obywateli. Czasowe ograniczenia w dostępie do internetu występowały m.in. w stanie Uttar Pradesh oraz w Nowym Delhi. Latem i jesienią 2019 r. mieszkańcy indyjskiej części Kaszmiru nie mogli korzystać z szerokopasmowego i mobilnego internetu przez 140 dni. Według firmy Ericsson, szwedzkiego producenta urządzeń telekomunikacyjnych, Hindusi zużywają za pomocą smartfonów średnio 9,8 GB danych miesięcznie (to najwięcej na świecie). Również w Indiach najwięcej użytkowników na świecie korzysta z takich mediów społecznościowych jak Facebook i WhatsApp.

Rosyjski rząd ogłosił, że z powodzeniem testował ogólnokrajową alternatywę dla globalnego internetu. Nie są znane szczegóły testów, ale według Ministerstwa Komunikacji użytkownicy nie zauważyli różnic, korzystając z tzw. runetu. Projekt zakłada ograniczenie liczby punktów, w których rosyjska sieć łączyłaby się z siecią globalną, dając rządowi większą kontrolę nad treściami, do których mają dostęp obywatele. Ponadto Rosja planuje stworzyć własną Wikipedię.

Konflikt o surowce

Odkrycie rezerw ropy i gazu na spornych obszarach wodnych zwiększa ryzyko konfliktu między Izraelem a Libanem. Dystrykt Południowy to od 20 lat miejsce ścierania się armii izraelskiej i Hezbollahu. Granica wytyczona przez Organizację Narodów Zjednoczonych i kontrolowana przez jej siły pokojowe [w tym ok. 200 polskich żołnierzy] znana jest jako tzw. niebieska linia. Liczy 120 km, z czego 20 km stanowi mur, a reszta to otwarta przestrzeń. Izrael i Hezbollah nie mogą porozumieć się w sprawie dokładnego przebiegu linii na lądzie i morzu od II wojny libańskiej z 2006 r. Brak konsensusu dotyczy również strefy zwanej Block 9, gdzie znajdują się rezerwy ropy i gazu warte dziesiątki milionów dolarów. Liban twierdzi, że zgodnie z prawem morza jest właścicielem całości złóż i grozi wybuchem wojny, jeżeli siły izraelskie zaatakują firmy prowadzące odwierty. Izrael natomiast rości sobie prawo do części złóż ropy i gazu.

Japonia wyśle okręt klasy niszczyciel na wody Bliskiego Wschodu do patrolowania tamtejszych szlaków żeglugowych, któremu będą towarzyszyły jeden lub dwa samoloty Lockheed P-3 Orion. Jest to reakcja na atak na japoński tankowiec w czerwcu 2019 r. w Zatoce Omańskiej i naciski wywierane przez USA na inne państwa, aby odgrywały ważniejszą rolę w regionie. Japońska konstytucja ogranicza możliwość uczestnictwa w międzynarodowych koalicjach wojskowych, jednak premier Shinzō Abe postanowił to zmienić i mimo sprzeciwu opinii publicznej zaproponował nową interpretację zapisów konstytucyjnych. Japońskie siły nie będą upoważnione do używania broni w celu ochrony innych statków przed atakiem, jednak w sytuacji uzasadnionej misję będzie można przekształcić w „operację policyjną na morzu”, co pozwoli niszczycielowi i samolotom bronić innych statków. Ok. 80–90% ropy importowanej przez Japonię pochodzi z Bliskiego Wschodu.

W poszukiwaniu skutecznych antybiotyków

Naukowcy odkryli peptyd, wytwarzany przez bakterie żyjące wewnątrz nicieni przebywających w glebie, który będzie można stosować jako antybiotyk. Odkrycie darobaktyny daje nowe możliwości w walce z opornością bakterii na środki przeciwdrobnoustrojowe lub antybiotyki. Badacze szukają również na dnie morskim nowych związków do stworzenia leków. Odkryto np. związek zwany salinisporamide A, który blokuje rozkład białek w różnych typach komórek rakowych i powoduje ich śmierć. Powstał dzięki temu lek przeciwnowotworowy o nazwie Marizomib, który osiągnął trzecią fazę badań klinicznych u chorych na szpiczaka i glejaka.

Badacze pracują nad bakteriami znalezionymi na pustyni Atacama, aby poznać związki o działaniu antybiotycznym, które mogą zabijać m.in. bakterie pałeczki okrężnicy, a także ograniczają zdolność komórek rakowych do rozprzestrzeniania się na zdrowe tkanki. Natomiast formikamycyna to obiecujący antybiotyk, który został znaleziony w przewodach pokarmowych mrówek. Jest skuteczny w przypadku gronkowca złocistego i enterokoków. Z kolei na podstawie związku znalezionego we krwi waranów z Komodo stworzono DRGN-1, który przyspiesza gojenie się ran.

Firma farmaceutyczna GlaxoSmithKline zatrudnia specjalistów od sztucznej inteligencji do opracowania nowych leków, np. na raka i choroby autoimmunologiczne, w tym reumatoidalne zapalenie stawów. Praca nad medykamentem zajmuje lata, a skorzystanie z AI może przyspieszyć ten proces i zwiększyć skuteczność nowych leków. Badania nad genomem ludzkim polegają na analizie działania i interakcji genów oraz terapii komórkowej i genowej, której celem jest naprawienie defektów genetycznych i przeprojektowanie komórek pacjentów w celu zwalczania chorób. Dane można teraz badać dzięki większej mocy obliczeniowej i zastosowaniu uczenia głębokiego. Gwarantuje to lepszą analizę i integrację różnych rodzajów danych, takich jak obrazowanie komórek i dane genomowe.

Globalne zmiany militarne

Departament Obrony Stanów Zjednoczonych rozważa ograniczenie misji polegających na walce z grupami terrorystycznymi w odległych rejonach świata, aby przegrupować siły i skuteczniej konfrontować się z Rosją oraz z Chinami. Trwają obecnie dyskusje na temat nowej polityki, w ramach której może nastąpić całkowite wycofanie sił USA z Afryki Zachodniej. Następnie Pentagon planuje częściowe wycofanie wojsk z Ameryki Łacińskiej, Iraku i Afganistanu. Obecnie ok. 200 tys. amerykańskich żołnierzy stacjonuje poza granicami kraju.

Chiny, Rosja i Iran przeprowadziły wspólne ćwiczenia morskie na Oceanie Indyjskim i w Zatoce Omańskiej w czasie napiętych relacji amerykańsko-irańskich. Ćwiczenia obejmowały m.in. akcje ratownicze podczas pożarów lub ataków piratów na statki, a także ćwiczenia strzeleckie. Uczestnicy manewrów podkreślali wymianę informacji i doświadczeń oraz wzmocnienie bezpieczeństwa międzynarodowego handlu morskiego.

Nowa rosyjska broń hipersoniczna może stać się przyczyną kolejnego wyścigu zbrojeń. To międzykontynentalny system rakiet Avangard z głowicami nuklearnymi, które są zamontowane na międzykontynentalnym pocisku balistycznym, pozwalającym na przenoszenie ich w kierunku celu za pomocą tradycyjnej technologii. Mogą ominąć tradycyjne systemy obrony przeciwrakietowej. Głowice o napędzie hipersonicznym, po oddzieleniu się od rakiety, potrafią lecieć bliżej powierzchni Ziemi, co utrudnia wykrycie ich przez radary. Ponadto poruszają się po nieprzewidywalnych trajektoriach, co czyni je niezwykle trudnymi do śledzenia i zestrzelenia przez obecne systemy obronne. Według Rosjan mogą one poruszać się z prędkością ponad 20 razy większą niż prędkość dźwięku. Nad podobnymi rozwiązaniami pracują także USA i Chiny.

Wylesianie i zmiany klimatu

W ostatnich 10 latach wycięto w Amazonii las o powierzchni 8,4 mln boisk piłkarskich” informuje Królewskie Towarzystwo Statystyczne na podstawie danych brazylijskiego Narodowego Instytutu Badań Kosmicznych (INPE). To ponad 62 tys. km kw. Co minutę znika las o powierzchni ponad trzech boisk piłkarskich. W Amazonii żyje od 20 do 30 mln ludzi oraz tysiące gatunków roślin i zwierząt, których przetrwanie zależy od lasu deszczowego. Jedna piąta światowych zasobów wody słodkiej znajduje się w dorzeczu Amazonki, z którego do atmosfery uwalnia się para wodna, przenoszona przez prądy powietrzne w różne rejony świata, zasilając je w wodę. W dżungli amazońskiej zmagazynowanych jest ponad 180 mld ton dwutlenku węgla. Kiedy drzewa są usuwane lub spalane, CO₂ uwalnia się z powrotem do atmosfery. Potrzeba min. 30 bln dol., aby powtórnie zalesić obszar Amazonii, wylesiony w ostatniej dekadzie. Zrównoważona gospodarka leśna na tym obszarze, np. uprawa orzechów oraz kauczuku, przyniosłaby zarobki w wysokości ponad 8 mld dol. rocznie.

Rekordowo niskie opady przyczyniły się do powstania pożarów, w których spłonęło ponad 5 mln ha terenu Australii. W Nowej Południowej Walii spłonęło 3,41 mln ha. Dla porównania, w ciągu ostatnich kilku lat spłonęło 280 tys. ha powierzchni tego stanu. Po raz pierwszy cały kontynent zagrożony jest pożarami. Dym, który w ostatnich tygodniach spowił Sydney, Canberrę oraz inne miasta, spowodował zanieczyszczenie do 11 razy większe niż poziom niebezpieczny dla zdrowia ludzkiego. W Sydney zanieczyszczenie powietrza było niebezpieczne przez co najmniej 30 dni. Naukowcy uważają, że brak wilgoci, związany z emisją gazów cieplarnianych i rosnącymi temperaturami powietrza, jest głównym powodem tak poważnych pożarów.